Theo cụ già cao tay ở Vạn Giã, mà hiện tại có con cháu nối đời theo nghề đi địu (nghề phá hoang trầm kỳ), cho thấy thêm Địa chỉ phát tích nghề đi địu là từ thôn quang đãng Đông, xã Ninh Đông, huyện Ninh Hòa, rồi sau mới lan dần ra huyện Vạn Ninh. Còn trước nữa, tức thị người huyện Tân Định (Ninh Hòa) học nghề này từ đâu, thì việc ấy không người nào biết một cách tỉ mỉ. tượng phật trầm hương Miếng trầm hương có lượng tinh dầu tương đối cao Trong nguồn tài nguyên rừng, trầm hương & kỳ nam (gọi tắt là trầm kỳ) là 2 loại lâm đặc sản có Chi phí trị kinh tế lớn nhất. Trầm hương và kỳ nam là phần gỗ chứa nhiều nhựa thơm tạo ra từ thân cây dó bầu mọc hoang trong số những cánh rừng già Trung bộ. Cây dó có hai loại: dó bầu (tên kỹ thuật là Aquilaria agallocha) & dó gạch hay còn được gọi là dó niệt (Aquilaria malaccensis). Dó gạch cũng cho trầm nhưng mà mừi hương nồng, hắc, có vị tanh & Chi phí trị thấp. Chỉ có dó bầu mới cho ta trầm tốt & kỳ nam. Về nguyên do tạo trầm kỳ của cây dó, có khá nhiều nhái thuyết không giống nhau. Từ thế kỷ XVIII, nhà bác học Lê Quý Đôn (1726-1784) đã viết trong sách Phủ biên tạp lục: “Hương ấy là do ở ruột cây dó kết thành. Dó có ba loại: dó lưỡi trâu thì thành khổ trầm, dó niệt thì thành trầm hương, dó bầu thì thành kỳ nam hương. Người ta thấy cây già lá vàng mà bé, thân nhiều u bướu, thì biết ngay là có hương, chặt mổ để lấy”. Trước phía trên cây dó bầu mọc nhiều ở các khu rừng của tỉnh Khánh Hòa. Sách Đại Nam nhất thống chí của Quốc sử quán triều Nguyễn, phần viết về thổ sản của tỉnh Khánh Hoà cũng ghi: “Vùng núi những huyện đều có kỳ nam, trầm hương. Dân thôn An Thành huyện Tân Định hàng năm đi kiếm để nạp, năm nào ko có kỳ nam phải nạp thay bằng trầm hương”. Trầm Khánh Hòa tập trung nhiều ở rừng núi những huyện Vạn Ninh, Ninh Hòa, Khánh Vĩnh, trong đó nổi tiếng đặc biệt là vùng núi Hòn Chảo ở Tu Bông, Vạn Giã (thuộc huyện Vạn Ninh) mà nổi tiếng đã đến ca dao: “Cây quế thiên thai mọc bên cạnh khe đá, Trầm Địa chỉ Vạn Giã hương toả sơn lâm”. thác trầm hương Cây dó bâu tạo trầm hương khi được hỏi về ông tổ của nghề, cụ công cụ bà lớn tuổi cho thấy thêm, nghề này ko có ông tổ, cũng tương tự như các nghề đi củi, đốt than, chặt cây, đẵn gỗ, làm súc, chặt củi kèo, củi thước, gài bẫy, đi săn… Có thể kể ra đây những lớp người tiền phong từ thời thời xưa, đấy là ông Thừa Lương (con ck Cửu, ở Vạn Giã), tiếp tục là Bảy Lùn, Bảy Ba, ông Bớt (Nguyễn Hường), rồi tới ông Phạm Hỉnh (tên có tên gọi là ông Điền) ở làng mạc Vạn Bình, ông Giỏi, và lớp gần nhất là ông Sáu Mùi (Nguyễn Mùi). Tất cả các người ấy đều đi tìm kiếm trầm hương, kỳ nam từ rất lâu rồi 1975. đến các năm 80 (thế kỷ XX) ở huyện Vạn Ninh, các làng Vạn Thắng, Vạn Phú, Vạn Hưng… & nhất là tại thành phố Vạn Giã, số người đi núi tìm trầm hương nhiều lắm. Họ ra tới La 2, Phước Lãnh (Phú Yên), An Khê (Bình Định), rồi Ba Tơ (Quảng Ngãi), đến tới tận Quế Sơn, Trung Phước, Trà My, Tác Bỏ (Quảng Nam), lặn lội vào tận rừng sâu, lên tít núi cao, hiệp tác với người dân tộc tại địa phương để tìm trầm hương. Ở Vạn Ninh, mãi đến tận hôm nay, vẫn còn đấy đa số chúng ta đi tìm kiếm trầm kỳ, lục lọi, đào xới các gốc cây dó mà ngày trước họ đã tìm gặp, với hy vọng còn lại chút gì. đây là 1 nghề vô cùng cam go, nguy hiểm, có lúc còn mất cả tính mạng: hot rét do muỗi rừng, bắt gặp ác thú, lạc đường, bị nước lũ cuốn trôi… bởi vậy mới có chuyện “ngậm ngãi tìm trầm”, rồi hóa thành người rừng như lời kể lại của những cụ thời xưa. đúng là “ăn của rừng, rưng rưng nước mắt”! cách nhận biết trầm hương
